برخی از آیینها مانند فالگوش، کجاوهاندازی، قاشق زنی، فالکوزه، آجیل شیرین مشکلگشا، کوزهشکنی، گرهگشودن و قفلگشایی، شالاندازی، پختن آشرشته یا رشتهپلو با این که ریشه در باورهای کهن دارند، اما شکل امروزین به خود گرفتهاند و اگرچه هنوز در برخی نقاط به صورت پراکنده برگزار میشوند، با این همه در بسیاری از نقاط کشور خصوصن در شهرهای بزرگ رنگ باختهاند.
شهرزادنیوز: آتش، آب، باد و خاک، چهار عنصر پاککننده، همواره از زمانهای قدیم نزد زرتشتیان مورد احترام بوده است، از این میان آتش سریعترین و بهترین عنصر پاککننده به شمار میآید. بزرگترین پدیده و یافته انسان آتش است و پیشرفت تمدن انسان مدیون آن. ایرانیان نخستین بار آتش را در تلاش زندگی یافتند: هوشنگ، شاه پیشدادی، روزی با همراهان خود به شکار میرود، بر سر راه خود ماری میبیند و برای کشتن آن سنگی پرتاب میکند که به گفته فردوسی: نشد مار کشته ولیکن ز راز/ پدید آمد آتش از آن سنگ باز.
از 3747 سال پیش به تاریخ زرتشتی تا امروز، ماه اسفند (سپنتاآرمتی)، نشانیست از آمدن حاجی فیروز و عمو نوروز، و پاکیزه شدن خانهها از درون و برون. اسفند فصل سبزه کاشتن است و جشن آتش و سرودخوانی و شادمانی. در آن روزگاران دور اگر آتشافروزی ایرانیان بر سر بام بود در شب آخر سال، به روایت تاریخ، امروز سُرخای آتش روشنیبخش جشن ایرانیست بر سر هر کوی و خیابان در سه شنبه شب آخر هرسال. اگرسالهای پیش حاجی فیروز برای مردمش میخواند “ارباب خودم بزبزقندی / ارباب خودم چرا نمیخندی”، امسال باید عمونوروز آواز بهاریاش این باشد: ایران خودم سلام علیکم/ ایران خودم سر تو بالا کن.(2)
ـ و اما به چه دلیل چهارشنبهسوری را شب قبل از چهارشنبهی آخر سال، یعنی سهشنبه شب، میگیرند؟
ـ جشن چهارشنبهسوری پيشينهاي کهن و چند هزارساله دارد. بنمايههاي چهارشنبهسوري به آخرین گاهانبارِ سال، جشن «همس پت میدیم گاه»(3)، بازميگردد. نياكان ما اين جشن را پس از اسلام هم در نواحي مختلف ايران ِبزرگ با نام جشن « شبسوري » در شب یکی از روزهای پایانی سال برگزار میکردند. به تدريج اين جشن در شبِ آخرين چهارشنبهی سال تثبيت شد و چهارشنبهسوري بهمعني چهارشنبهی سرخ و آتشين نام گرفت. با اين كه در فرهنگ ايران همهی روزهاي هفته فرخنده هستند، ولي در اين ميان چهارشنبه جايگاهي ويژه دارد و از ديرباز، گاه ِشادكامي و سور و سرور بوده است. در گذشته، اين آتشافروزي در سپيدهدم انجام ميشده، اما به تدريج و امروزه، هنگام آن به شب آخرين چهارشنبهی سال كشيده شده و مردم با شادماني و برافراشتن آتش به پيشواز اين روز فرخنده ميروند.
سوال دوم:
ـ آیا ممکن است این سور اقتباسی باشد از آتش افروزی زرتشتیان ایران باستان در شب آخر سال؟ ظاهرن زرتشتیان شب آخر سال چراغی بر بالای بام میگذاشته و سحرگاه به روی بام میرفتهاند و آتش افروزی با نوای اوستا درهم میآمیخته است.
ـ بله همانطور كه گفته شد بنمايههاي جشن چهارشنبهسوري به جشن آخرين گاهنبار سال يا «گاهنبار پنجه» بازميگردد كه در پنج روز پاياني سال برگزار ميشده است. ایرانیان باستان، در آخرين روزِ گاهانبار پنجه، مقداري هيزم بر فراز بام خانه كه بلندترين جاي خانه بوده است، گرد ميآوردند و در سپيدهدم روز بعد روي بام خانه آتش روشن ميكردند و طي آييني به هنگام بازگشت، فَروَهَر نياكان درگذشته را بدرقه ميكردند، زیرا به باورشان در چنين روزهايي فروهر آنان براي همراهي به جشن بازمیگشتهاند. روشنکردنِ آتش بر پشتبام خانهها يا تپههاي مشرف بر شهر يا روستا اگرچه در برخی از مناطق شرقی و غربی و مركزي کشور و برخی شهرستانها و روستاها هنوز پابرجاست، اما در بسیاری از شهرهای بزرگ کشور فراموش شده؛ البته این امر با توجه به امکانات محدود مناطق مسکونی شهری طبیعی به نظر میرسد.
سوال سوم: ـ این جشن با گذر زمان چه تغییراتی کرده است؟ تا سی سال پیش، مردم پس از پریدن از روی آتش و خواندن شعر معروف سرخی تو از من/ زردی من از تو، به عنوان مثال به قاشقزنی میرفتند، در سالهای اخیر بهخصوص در تهران شاهد صداهای انفجاری هستیم. در گذشته این سور را چهگونه برپا می کردند؟
ـ تغييرات گسترده و مشهود است، ولي گوهر اصلي اين جشن كهن همچنان دست نخورده باقي مانده. اين دگرشها، هم شامل تغيير نام جشن میشود و هم، زمان و نحوهی برگزاري آن، که دردورههاي مختلف صورت گرفته و بهاختصار به این موارد اشاره شد. برخی از آیینها مانند فالگوش، کجاوهاندازی، قاشق زنی، فالکوزه، آجیل شیرین مشکلگشا، کوزهشکنی، گرهگشودن و قفلگشایی، شالاندازی، پختن آشرشته یا رشتهپلو با این که ریشه در باورهای کهن دارند، اما شکل امروزین به خود گرفتهاند و اگرچه هنوز در برخی نقاط به صورت پراکنده برگزار میشوند، با این همه در بسیاری از نقاط کشور خصوصن در شهرهای بزرگ رنگ باختهاند. علت آن هم بيشتر برمیگردد به تبليغات منفي رسانههاي دولتي و محدوديتهايي كه براي برگزاري آيينهاي شاد وجود دارد. درنتيجه طي يك واكنش طبيعي، متأسفانه بهتدريج اين آيينهاي شاد جاي خود را به جنگ و گريز خياباني و ترقهزدن توسط برخي جوانان داده، اما واقعیت این است که استفاده از ترقههای پر سرو صدا، با اصالت جشن چهارشنبهسوری در تضاد است.
چهارشنبهسوری آيينیست معنوي و جشن پیشباز نوروز بزرگ. چهارشنبهسوری آيين ستایش پروردگار است و نیکوییهای نیاکان در آستانهی بهار طبيعت. پس زيباتر آن که این جشن در محيطی معنوی برپا گردد، که البته منافاتي وجود ندارد با شادتر برگزارنمودن آن.
پانویسها:
1- شاهنامه/ بخش فریدون.
2 – شعر از محمدجلالی ( م. سحر)، از وبلاگ سحرگاهان.
3 – واژه همس پت میدیم گاه، برابر شدن روز و شب را معنی میدهد و در باور زرتشتیان هنگام آفریده شدن انسان است.
